Taksim Pera Müzesi'nde Girya

Osmanlı Türkleri'nde, ağırlık kaldırma hareketleri ve yarışmaları, ilkel bir anlayışla yapılırdı. Köylerde, pehlivanlığa tutkun gençler, bazı ağırlık çalışmaları yaparken, Osmanlı Ordusu'nda ve spor kuruluşları olarak kabul edilen tekkelerde de, aynı amaçla, değişik hareketler görülür.
Köy gençleri, genellikle, belirledikleri bir taşı kaldırarak, kollarını güçlendirmeye çalışırlardı. İki kişi, ağırlık kaldırma çekişmesine girecekleri zaman, bir sığır sürüsü arasına yürürler ve en besili olanı, önce birisi omuzlarına alarak, kaldırır, sonra da, öteki, aynı hareketi yapardı. Daha sonra, ağırlığı fazla olan, bir sığır aranırdı, içlerinden biri, "Pes edene" değin, bu çekişme, sürer giderdi.
Ayrıca, her köyde belirlenen büyük bir taşı kaldıran kişi, köyün "Yiğidi" olarak kabul edilir ve büyük ilgi toplardı. Ancak, öyle zamanlar olurdu ki, bir-iki kuşak geçmesine karşın, bazı taşları değil kaldırmak, yerinden oynatacak kişi bile bulunmazdı. Eğer, bu taşı kaldıracak biri olursa, taşın üzerine, o kişi adına, bir kitâbe yazılır ve etrafı anıt biçiminde çevrilirdi. Halk arasında genel anlayış böyleydi. Ordu ve tekkelerdeki uygulama ise, daha farklıydı.
Örneğin, Yeniçeri çalışma programında, ağırlık kaldırarak, adale kuvvetlendirme hareketleri de, yer alırdı. Bu hareketler, "Topuz" ve "Boztoğan" anlamına gelen, gürz ile yapılırdı. Gürz kaldıranlara, "Gürbaz" denirdi. Bu gürzbazlar, aynı yerdeki dükkanlarında, hem gürz yaparlar, hem de, gürz çalışmaları yaparlardı. Evliya Çelebi, Seyatnamesi'nde, bu gürzbazların, 12 dükkânda 70 kişi olduklarını anlatır. Matrakçı Nasûh'un "Tuhfet el-Guzat" adlı eserinde, gürz çalışmaları hakkında, bilgi verilir. Nasûh, üçüncü fasılda, Debbus, yani (Topuz) oyunlarının, genellikle, kol gelişmelerinde kullanılan, topuzla yapılan hareketlere, "Oyunların Sultanı" denildiğini belirtmekte ve ayrıca, beş okkadan başlayıp, iki kantara kadar çıkan topuz türlerinden söz etmektedir.
Savaş aracı olan gürzler, savaş dışı günlerde de, bir idman aracı idi. Ciritçiler, pehlivanlar, okçular adalelerini gürz çalışmaları ile geliştirmeyi ve güçlendirmeyi amaçlarlardı. Ayrıca, leventler ve topçular, bugün, ancak, bir kaç kişinin bir araya gelerek taşıyabileceği gülleleri kucaklayarak taşırlar, onlarla, her sabah düzenli kaldırma çalışmaları yaparlardı.
Topkapı Sarayı Küttiphanesi'nde, "Sûrname-i Vehbi" ve "Hünernâme" adlı eserlerde de, gürzle yapılan, beden çalışmaları hakkında, bilgi vardır. Gürzbazlar, şenliklerdeki törende, yaya olarak geçerler ve gürzleri başlarında, seri olarak döndürürlerdi. Özdemir Nutku, Tarihimizden Kültür Manzaraları adlı kitabında, gürz kaldırma ile ilgili, bazı anlatımlar yapar.


Gürzlerin başı, demir tunç ya da merm Koca Yusuf'un köyünde idman yaptığı ve tellerle çevrilerek adeta anıtlaştırılan taş. er gibi sert ve ağır cisimlerden yapılırdı.
Gürzler, biçimlerine, ağırlıklarına, süvari ve piyade kullanımlarına göre, bölümlere ayrılır. Bunlara orta çekme, kesme, asma, değme, salma, saik, çartop, şeştop, topuz, bozdoğan ve şeşper adı verilir. Örneğin şeşper, tavla oyununda kullanıldığı gibi, şeş, Farsça altı anlamına geldiği için, yüzü altı dilimliydi. Salık ise, üst tarafına zincirlerle, çok sayıda kü-recik bağlı olan, bir tür topuzdur. Bazı gürzlerin, topuz kısımları çiviliydi. Bunlar, savaş gürzleri olarak kullanılırdı. Hafif olması ve seri vuruşlarda, hareket edilebilmesi amacıyla, sapı da, topuz kısmı da, çok sert dokulu ağaçlardan yapılırdı.
Spor için kullanılan gürzler ise, sap ve topuz kısmı demirden olurdu. Tutma yeri zincir, topuz kısmı mermer olan gürzler de vardı. Gürz kullanımının, yani, "Gürzbazlık"ın, geleneksel becerisi, Orta Asya'dan, Osmanlı'ya uzanan bir yiğitlik sembolüydü. Savaşta kullanılan gürzler, spor amaçlı kullanılan gürzlerden, daha hafifti. Ağırlık kaldırma çalışmaları ile ilgili olarak, çeşitli kaynaklarda, ilginç bilgiler yer almaktadır. Örneğin, Sultan IV. Murat'ın, Bağdat Şeferi'ne giderken, Konya Ovası'nda, kendisinin de katıldığı beden hareketlerinde, askerlerine, ağırlık kaldırma çalışmaları yaptırdığı, bir gerçektir.


Türklerde Ağırık Kaldırma

Türklerde Ağırlık Kaldırma

Köylerde, pehlivanlığa tutkun gençler, bazı ağırlık çalışmaları yaparken, Osmanlı Ordusu'nda ve spor kuruluşları olarak kabul edilen tekkelerde de, aynı amaçla, değişik hareketler görülür.

Osmanlı'da Girya

Osmanlı'da Girya

Bu spora Osmanlı padişahları da özel bir ilgi göstermişlerdir. Örneğin IV. Murat'ın mermerden yapılma 102 kg ağırlığında bir Girya'ya sahipti.